Un title page

แบคทีเรีย
ดร. สันทัด ศิริอนันต์ไพบูลย์

แบคทีเรียเป็นสิ่งมีชีวิตขนาดเล็กที่มองด้วยตาเปล่าไม่เห็น จะต้องอาศัยกล้องจุลทรรศน์จึงจะมองเห็น จัดอยู่ในกลุ่มโปรคารีโอต (procaryote) กล่าวคือ เป็นสิ่งมีชีวิตเซลล์เดียวที่มีโครงสร้างภายในเซลล์แบบง่ายๆ คือมีผนังเซลล์ที่ประกอบด้วยคาร์โบไฮเดรตและกรดอะมิโน โดยจะมีลักษณะ เหมือน ร่างแหห่อหุ้มของเหลว (protoplasm) อยู่ภายใน นิวเคลียส (nucleus) ของแบคทีเรียจะเป็นลักษณะของสาย DNA คู่ ขดเป็นวงกลมลอยอยู่ โดยไม่มีผนัง ห่อหุ้ม DNA ไว้ การสืบพันธุ์จะเป็นแบบไม่อาศัยเพศ กล่าวคือ เมื่อเซลล์เจริญเติบโตเต็มที่แล้วก็จะแบ่งออกเป็น 2 เซลล์เท่ากัน (binary fission) และทั้งสองเซลล์นี้ก็จะแบ่งเซลล์ต่อไปเมื่อเจริญเต็มที่แล้ว
การจัดกลุ่มของแบคทีเรียเราสามารถจัดแบคทีเรียออกเป็นกลุ่มๆ ได้หลายวิธี โดยอาศัยคุณสมบัติบางอย่างที่แตกต่างกัน เช่น ลักษณะรูปร่างการ ดำรงชีวิต การเคลื่อนที่ ความต้องการสารอาหารบางอย่างดังต่อไปนี้
1. แบ่งโดยอาศัยชนิดของพลังงานที่แบคทีเรียใช้ในการดำรงชีวิต
ได้แก่ แบคทีเรียที่ใช้พลังงานแสง (photosynthesic bacteria) แบคทีเรียกลุ่มนี้สามารถสังเคราะห์อาหารได้เองโดยอาศัยแสงสว่าง และแบคทีเรีย ที่ใช้พลังงานจากปฏิกิริยาเคมี (chemotrophic bacteria) แบคทีเรียกลุ่มนี้จะอาศัยพลังงานที่ได้จากปฏิกิริยาเคมีในการดำรงชีวิต ซึ่งปฏิกิริยาเคมี ที่เกิดขึ้นมี 2 ชนิดคือ ปฏิกิริยาเคมีจากสารอนินทรีย์ และปฏิกิริยาเคมีจากสารอินทรีย์
2. อาศัยการเคลื่อนที่
แบ่งได้เป็น 3 กลุ่มใหญ่ ตามลักษณะการเคลื่อนที่คือ พวกที่เคลื่อนที่ไม่ได้ พวกที่เคลื่อนที่โดยอาศัยการลื่นไถล (gliding) และพวกที่เคลื่อนที่โดย อาศัยอวัยวะพิเศษที่สร้างขึ้นเฉพาะ(flagella)
3. อาศัยรูปร่างและการเรียงตัวของเซลล์
เนื่องจากแบคทีเรียรูปร่างแตกต่างกันไปแล้วแต่ชนิด ซึ่งสามารถจัดได้เป็น 3 กลุ่มใหญ่ คือ ลักษณะเป็นแท่ง (rod) ลักษณะเป็นรูปกลมหรือรี (cocci) และลักษณะเป็นเกลียว (spirillum) นอกจากนี้แบคทีเรียแต่ละชนิดยังมีลักษณะการเรียงตัวของเซลล์แตกต่างกันด้วย เช่น บางชนิดจะต่อกันเป็นสายยาว บางชนิดอยู่เป็นเซลล์เดี่ยวๆ บางชนิดอยู่กันเป็นกระจุก
4. อาศัยการติดสีของผนังเซลล์
ด้วยวิธีการดังกล่าวทำให้เราสามารถแบ่งแบคทีเรียออกเป็น 2 กลุ่มใหญ่คือ กลุ่มที่ผนังเซลล์ย้อมติดสีน้ำเงิน เรียกว่า กลุ่มแกรมบวก และกลุ่มที่ผนังเซลล์ ย้อมติดสีแดง เรียกว่า กลุ่มแกรมลบ
5. อาศัยความต้องการออกซิเจนในการดำรงชีวิต
ได้แก่ กลุ่มแบคทีเรียที่ต้องอาศัยออกซิเจน (aerobic bacteria) และกลุ่มที่ไม่อาศัยออกซิเจน (anaerobic bacteria) นอกจากนี้ยังมีบางกลุ่ม ที่สามารถ เจริญเติบโตได้ในสภาพที่มีออกซิเจนอยู่เล็กน้อย และบางกลุ่มที่สามารถเจริญเติบโตได้ทั้งสภาพที่มีและไม่มีออกซิเจน (facultative)
6. อาศัยการสร้างสปอร์
มีแบคทีเรียบางกลุ่มเมื่ออยู่ในสภาพที่เหมาะสม เช่น ขาดแคลนอาหาร หรือได้รับการกระตุ้นจากปัจจัยทางเคมีหรือกายภาพบางอย่าง สามารถสร้างสปอร์ ที่มีความทนทานต่อสภาพแวดล้อมที่ไม่เหมาะสม สปอร์นี้จะไม่ช่วยในการขยายพันธุ์เหมือนสปอร์ของราหรือพืชทั่วไป


สถาบันวิจัยวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งประเทศไทย
เทคโนธานี ถ.เลียบคลองห้า ต.คลองห้า อ.คลองหลวง จ.ปทุมธานี 12120 ประเทศไทย
โทรศัพท์ 0-2577-9000
โทรสาร 0-2577-9009

196 พหลโยธิน จตุจักร กรุงเทพมหานคร 10900
โทร. 0-2579-1121..30,0-2579-5515,0-2579-0160,0-2579-8533
โทรสาร. 0-2561-4771,0-2579-8533 เทเลกซ์. 21392 TISTR TH
เว็บไซด์ : http://www.tistr.or.th
E-mail: hotline@tistr.or.th

กระทรวงวิทยาศาสตร์และ เทคโนโลยี

ถนนพระราม 6 เขตราชเทวี กรุงเทพฯ 10400
โทรศัพท์ : 0-2246-0064 , 0-2640-9600
โทรสาร: 0-2246-8106
เว็บไซด์ : http://www.most.go.th
อีเมล์ : helpdesk@most.go.th

สงวนลิขสิทธิ์ พ.ศ.2544 ตามพระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ.2537